Co dalej z książeczkami mieszkaniowymi?

Książeczki mieszkaniowe od dekad pozostają narzędziem gromadzenia środków na cele mieszkaniowe dla ponad miliona Polaków. Współczesne regulacje i zmieniające się potrzeby rynku wywołują liczne pytania dotyczące ich przyszłości, realnych korzyści i obowiązków związanych z ich likwidacją. Na czym obecnie polega procedura, jakie są wartości zgromadzonych oszczędności, co zmieniło się w przepisach i jak wyglądają aktualne trendy oraz propozycje legislacyjne?

Czym są książeczki mieszkaniowe oraz ile są dziś warte?

Książeczki mieszkaniowe to specyficzny instrument oszczędzania, wprowadzony w czasach PRL i dostępny tylko dla rachunków zakładanych przed 23 października 1990 roku. Ich podstawową funkcją było systematyczne gromadzenie środków na przyszłe cele mieszkaniowe przy manualnej ewidencji wpłat w wyznaczonych bankach. Dla wielu rodzin były one gwarancją zgromadzenia kapitału umożliwiającego kupno lub budowę własnego lokum.

Współcześnie realna wartość książeczki to suma zgromadzonych oszczędności powiększona o premię gwarancyjną. Dla posiadaczy, którzy zdecydują się na likwidację po III kwartale 2025 roku, premia gwarancyjna wynosi nawet do 21 tys. zł w przypadku małżonków. Całkowita szacunkowa wartość książeczek w obiegu sięga około 150 mld zł. Zgodnie z obowiązującą ustawą, premia ustalana jest indywidualnie na podstawie wysokości historycznych wpłat oraz zmieniających się cen jednego metra kwadratowego powierzchni mieszkaniowej w odpowiednich okresach.

Jakie są aktualne zasady likwidacji książeczek mieszkaniowych?

Kluczowym wymogiem od 19 stycznia 2021 roku jest obowiązkowa rejestracja książeczki mieszkaniowej w banku, najczęściej zajmuje się tym PKO BP. Brak tej rejestracji uniemożliwia otrzymanie premii, dlatego właściciel musi samodzielnie złożyć stosowny wniosek w banku obsługującym rachunek.

Po dokonaniu rejestracji, do likwidacji książeczki uprawniającej do otrzymania środków wymagane jest odczekanie 90 dni od 1 stycznia roku następującego po rejestracji. Wtedy można złożyć wniosek o likwidację rachunku i wypłatę premii. Jeśli rejestracja nastąpi po 1 stycznia 2023 roku, możliwość wnioskowania o premię pojawia się w kolejnym roku.

Likwidacja książeczki i wypłata środków możliwa jest wyłącznie na określone cele mieszkaniowe. Należą do nich m.in. zakup domu lub mieszkania (minimum 1/4 udziału w nieruchomości), budowa nieruchomości, spłata kredytu hipotecznego, termomodernizacja, przekształcenie prawa wieczystego użytkowania lub umowa najmu instytucjonalnego (po 12 miesiącach i spełnieniu wymogów formalnych).

Jak liczona jest premia gwarancyjna do książeczki mieszkaniowej?

Wysokość premii gwarancyjnej określają szczegółowe przepisy ustawy z 1995 roku. Podstawą jest iloczyn wpłaconych środków w danym okresie przez wskaźnik zmiany ceny 1 m² powierzchni mieszkalnej pomiędzy datą wpłaty a okresem tuż przed złożeniem wniosku. W praktyce oznacza to, że im wyższe były dokonywane wpłaty oraz im większy wzrost cen mieszkań od momentu ich wniesienia, tym wyższa końcowa premia wypłacana właścicielowi książeczki.

Premia gwarancyjna przysługuje wyłącznie książeczkom założonym przed 23 października 1990 r. i jest wypłacana wyłącznie po pozytywnym przejściu procesu rejestracji oraz przeznaczeniu likwidowanej kwoty na cele wyraźnie określone w ustawie. W obliczeniach biorą udział wszelkie wpłaty ujawnione w dokumentacji bankowej, cena rynkowa m² w kwartale wpłaty oraz aktualna cena z ostatniego kwartału przed wnioskiem.

Rejestracja książeczki – obowiązek i nowe możliwości

Od 19 stycznia 2021 roku każdy posiadacz jest zobligowany do rejestracji książeczki mieszkaniowej poprzez złożenie stosownego wniosku w banku prowadzącym konto. Procedura ta dotyczy również kont odziedziczonych lub objętych innymi sukcesjami. Tylko książeczki zarejestrowane pozwalają na ubieganie się o premię gwarancyjną i skorzystanie z aktualnych przepisów przewidujących szeroki katalog przeznaczenia środków.

Ważne jest, że cele mieszkaniowe uprawniające do likwidacji zostały w ostatnich latach rozbudowane dzięki nowelizacji ustawy. Obecnie oprócz kupna mieszkania czy budowy obejmują również spłatę kredytu zaciągniętego na potrzeby mieszkaniowe, termomodernizację czy przekształcenia praw do nieruchomości.

Aktualne trendy i postulaty zmian

Kwestia przyszłości książeczek mieszkaniowych pozostaje tematem debaty publicznej i politycznej. Rząd systematycznie zachęca do likwidacji tych rachunków w obecnej formie, nie wprowadzając jednocześnie istotnych modyfikacji przepisów dotyczących naliczania premii. Tymczasem coraz głośniej wybrzmiewają propozycje waloryzacji zgromadzonych środków, zwłaszcza ze strony PiS. Propozycje dotyczą uwzględnienia realnych zmian wartości pieniądza oraz wzrostu cen na rynku nieruchomości, co potencjalnie podniosłoby wypłaty do historycznie wysokich poziomów – szacuje się, że cała wartość waloryzacji mogłaby sięgnąć 150 mld zł.

Niektóre wątki legislacyjne są obecnie przedmiotem postępowań w Trybunale Konstytucyjnym. Dodatkowo uprawnieni do premii mogą spotkać się z preferencjami przy wybranych programach rządowych nakierowanych na rynek mieszkaniowy, takich jak „Mieszkanie na start”. Plany nowelizacji oraz postulaty waloryzacji nie zostały jednak dotąd zrealizowane. W dalszym ciągu nie przewiduje się waloryzacji oszczędności zgromadzonych w latach PRL, przez co dla wielu właścicieli saldo realnych zysków pozostaje ograniczone głównie do wartości premii gwarancyjnej.

Na co uważać decydując o losach książeczki?

Właściciele powinni być świadomi, że brak rejestracji książeczki blokuje dostęp do wszelkich przywilejów związanych z jej likwidacją. Istotny jest także minimalny wymóg udziału w nieruchomości – obecnie wynosi on 1/4 własności lokalu bądź domu. Wszelkie działania powinny być poprzedzone dokładnym sprawdzeniem aktualnych przepisów i wymogów dotyczących udokumentowania celu mieszkaniowego, na który mają zostać przeznaczone środki. Osoby, które rejestrują książeczki po 1 stycznia 2023 r., muszą liczyć się z różnicami w dostępnych terminach uzyskania premii oraz możliwym powiązaniem z rządowymi programami wsparcia mieszkaniowego i działalnością spółdzielni mieszkaniowych.

Najważniejsze jest systematyczne monitorowanie pojawiających się zmian w przepisach oraz wszelkich aktualizacji po stronie banków obsługujących rachunki prowadzone od czasów PRL.

Podsumowanie

Książeczki mieszkaniowe w dalszym ciągu reprezentują realne oszczędności oraz szansę na uzyskanie dodatkowej premii, szczególnie dla osób planujących inwestycje mieszkaniowe lub spłatę zaciągniętych kredytów. Proces likwidacji wymaga aktywnej rejestracji w banku i spełnienia aktuanych wymogów formalnych. Debata o ewentualnej waloryzacji i przyszłości książeczek toczy się na wielu szczeblach. Jednak na dziś realna wartość zysku wynika głównie ze zgromadzonych wpłat oraz aktualnie obowiązującej premii gwarancyjnej.